به خوبى غلات عدوة القرويين نيست ، نان سپيد عدوة الاندلسيين از نان سپيد عدوة القرويين بهتر است آن هم به لحاظ مهارتى است كه در اين صنعت ( نان‌پزى ) دارند . همچنين مردان ( رجال ) عدوة الاندلسيين شجاعتر و بزرگوارتر از رجال عدوة القرويين هستند و زنانشان از زنان عدوة القرويين زيباترند ، اما مردان عدوة القرويين از مردان عدوة الاندلسيين زيباترند . عدوة القرويين دروازه‌هايى دارد ، كه از آن جمله است : باب الحصن الحديد در سمت قبله كه از آن به سوى شهر زواغه بيرون مىروند ؛ باب السلسله در سمت مشرق آن ( عدوه ) كه از آن به سوى عدوة الاندلسيين خارج مىشوند ؛ باب القناطر كه آن نيز در سمت مشرق شهر است ؛ باب سياج يحيى بن قاسم كه به سمت داخل شهر است و از آن به سوى المخاض و وشتاته و مغيله ( آباديهاى اطراف شهر ) مىروند ؛ باب سوق الاحد ( دروازهء يكشنبه بازار ) در سمت غربى عدوه كه از آن نيز به سوى زواغه مىروند و در كنار اين دروازه جامعى است كه در آن سه شبستان است كه درازاى آنها از شرق به غرب است و از بناهاى ادريس بن ادريس است . اين مسجد سرپوشيده است و صحن بزرگى دارد كه در آن درختان زيتون و درختان ديگر وجود دارد . در عدوة القرويين حدود بيست گرمابه است . شهر بوستانها و آب جارى دارد . در اين عدوه درختان اترج است كه ميوهء آنها بزرگ مىشود و در عدوة الاندلسيين به خوبى آن وجود ندارد . هر دو عدوه ، خيلى بزرگ و با وسعتند . . . و رود فاس كه به وادى سبو مىريزد در مغرب عدوة القرويين جارى است . « 1 » در 464 ق / 1074 - 1075 م امير المسلمين يوسف بن تاشفين به شهر فاس وارد شد . فاس در اين زمان از مراكز بزرگ سرزمين مغرب بود . « 2 » در 533 ق / 1138 - 1139 م حريق بزرگى در بازار شهر فاس اتفاق افتاد و به سبب آن بخش عظيمى از سراهاى بازرگانى ويران و اموال بسيارى تلف شد و مردم فقير شدند . « 3 » در 540 ق / 1145 - 1146 م عبد المؤمن ( موحدى ) به فاس آمد و آنجا

--> ( 1 ) . المغرب فى ذكر بلاد افريقيه و المغرب ؛ ص 116 - 117 . ( 2 ) . البيان المغرب ؛ ج 4 ، ص 124 . ( 3 ) . تاريخ دولتهاى اسلامى در اندلس ؛ ج 3 ، ص 247 ( به نقل از مخطوطهء نظم الجمان ابن القطان ) .